Polska gospodarka w widoczny sposób zwolniła, choć w dalszym ciągu na tle Europy jesteśmy jednym z nielicznych krajów, które zdołały utrzymać wzrost PKB. Według najbardziej optymistycznych prognoz (Eurostat), na ten rok szacuje się wzrost na poziomie 1,9%; choć jego osiągnięcie wydaje się być mało realne.

Wyniki czerwcowego badania, które na zlecenie firmy doradczej 4 Results przeprowadziła agencja praktycy.com, pokazują niezbicie, że 6. na 10. firm odczuwa już negatywne skutki kryzysu gospodarczego. Nadmiernym uproszczeniem jest jednak stwierdzenie, że obecną sytuację gospodarczą można rozpatrywać jedynie jako zagrożenie dla funkcjonowania firm. Aż co czwarty badany (26%) wskazał, że kryzys nie ma wpływu na jego firmę lub ma pozytywne skutki! Dlatego wiele firm postrzega perturbacje na rynku, jako szansę na modyfikację i racjonalizację strategii zarządzania firmą.

Oddziaływanie kryzysu na badane firmy

Dla dalszych potrzeb analizy wyodrębniono następujące kategorie firm: firmy odczuwające negatywne skutki kryzysu, firmy odczuwające pozytywne skutki kryzysu, firmy odczuwające zarówno pozytywne, jak i negatywne skutki kryzysu oraz firmy na które kryzys nie ma wpływu.

63% ankietowanych firm deklaruje, że kryzys gospodarczy negatywnie wpłynął na ich firmę, blisko 16 % respondentów nie odczuło takiego wpływu. Dla 10% firm kryzys przyniósł pozytywne konsekwencje.

Negatywne skutki kryzysu gospodarczego dla firm to przede wszystkim:

    spadek zamówień - zmniejszenie przychodów firmy - 58% wskazań,
    obniżenie marży firmy - 50%,
    renegocjacja kontraktów - 39%.

Pozytywne skutki kryzysu gospodarczego dla firm to przede wszystkim:

    rozwijanie nowych form działalności - 20% wskazań,
    spadek cen od podwykonawców/cen półproduktów - 18%,
    zwiększenie sprzedaży/przychodów firmy - 16%,
    zwiększenie zakresu prowadzenia działalności - nowe geograficzne rynki - 13%,
    zmniejszenie konkurencji na rynku - 12%.

Firmy dobrze znoszące czas kryzysu przyznają, że koncentrują się obecnie przede wszystkim na:

    zwiększeniu sprzedaży - 75 % wskazań,
    rozwijaniu nowych form działalności - 75%,
    przejmowaniu konkurencji - 25%.

Firmy z tej grupy zwiększają głównie wydatki na IT/nowe technologie (42%), 25% zwiększa również nakłady na swoich pracowników - zarówno na działania z zakresu HR, jak i szkolenia. 42% firm z tej kategorii planuje zwiększyć zatrudnienie w tym roku.

Jednak jedynie 3% wszystkich badanych firm przewiduje wzrost wynagrodzeń dla pracowników. Nawet firmy odczuwające pozytywne skutki kryzysu nie są hojne dla swojego personelu - tylko 11% z nich deklaruje podwyżki.

Pogorszenie warunków pracy widoczne jest w przedsiębiorstwach nie tylko w wymiarze finansowym, ale również społecznym. W 20% firm obserwuje się pogorszenie relacji pomiędzy przełożonym a pracownikiem, a 19% badanych zauważa zmianę nastrojów i pogorszenie relacji pomiędzy samymi pracownikami.

Pocieszający może być jednak fakt, iż 27% firm nie zauważyło różnicy w relacjach między pracownikami. Wskazuje on na brak przełożenia sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstwa na zagadnienia kadrowe.

Strategia finansowa w czasie kryzysu

Dominującą strategią finansową w czasie kryzysu gospodarczego, występującą we wszystkich grupach przedsiębiorstw, jest strategia obniżania kosztów funkcjonowania - ponad połowa odpowiedzi (53%).

Należy ją przede wszystkim powiązać ze zwolnieniami pracowników (28%), obniżkami płac (23%), obniżeniem wydatków na marketing i reklamę (34%), szkoleniami (30%), Public Relations (24%), a nie z optymalizacją procesów zachodzących w firmie.

23% firm koncentruje się w tym czasie na podniesieniu przychodów, jest to strategia wdrażana przede wszystkim przez firmy odczuwające pozytywny wpływ kryzysu (42%) oraz, co zaskakujące, przez firmy negatywnie znoszące obecną sytuację gospodarczą (25%).

Chęć podniesienia przychodów w tym roku, może być powiązana ze skutkami spowolnienia gospodarczego owocującymi obniżeniem kosztów działalności - spadkiem cen na rynku (18%), co daje realne możliwości na pozostawienie kosztów na obecnym lub niższym poziomie i zwiększenie zysku firm, zmniejszeniem konkurencji na rynku (12%), rozwijaniem nowych form działalności (20%), czy bezpośrednio wzrostem sprzedaży (16%).

Cięcie kosztów można rozpatrywać w dwóch perspektywach:

   1. rzeczywiste pogorszenie się sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstwa - 58% badanych firm odczuwa spadek zamówień, a 50% zmuszone jest obniżyć swoją marżę. 39% respondentów przyznaje, że renegocjowało kontrakty ze swoimi dostawcami i podwykonawcami.
   2. obecna sytuacja gospodarcza przekształca rynek pracownika w rynek pracodawcy. W 46% badanych firmach pracownicy wyrażają obawę o swoje stanowisko pracy. Strach przed utratą pracy skłania zatrudnionych pracowników do dobrowolnego wydłużania godzin pracy, na co wskazuje 14% badanych. W trudnej sytuacji ekonomicznej pracownicy wyrażają większe zrozumienie dla zmian w firmie (56%), dlatego czas kryzysu jest dla 90% firm impulsem do wprowadzenia zmian.

Powyższe czynniki pozwalają na racjonalizację kosztów działalności. Połowa firm reorganizuje działy, zmienia struktury, usprawnia funkcjonowanie działów podnosząc ich efektywność (60%), wdraża nową strategię - na co nie było wcześniej czasu lub występował brak akceptacji. Pozwala to wytłumaczyć fakt cięcia kosztów nie tylko przez firmy odczuwające negatywne skutki kryzysu (53%), ale również zachowawcze działania firm odczuwających pozytywne skutki kryzysu (25%).

Metody wprowadzania zmian w czasie kryzysu

Zmiany w przedsiębiorstwie wprowadzane są przede wszystkim metodą odgórną (58%) - zmiany tworzone przez wyższą kadrę zarządzającą, która nadzoruje ich wdrożenie w organizacji.
32% firm wciela innowacje za pomocą metody partycypacyjnej, polegającej na stworzeniu zespołów, których zadaniem jest opracowanie koncepcji zmian i ich przeprowadzenie przy udziale pracowników na różnych szczeblach.

Metodę oddolną natomiast, w której pracownicy wychodzą z inicjatywą zmian, preferuje 7% badanych.

W firmach odczuwających pozytywne skutki kryzysu gospodarczego metoda partycypacyjna i oddolna cieszą się relatywnie dużą popularnością - po 25% wskazań. Firmy nie odczuwające skutków kryzysu zadeklarowały w 53% odpowiedzi, korzystanie z metody partycypacyjnej. W firmach negatywnie odczuwających kryzys, w widoczny sposób dominuje metoda odgórna - 63% wskazań.

Co ciekawe wyniki te nie przekładają się na stopień akceptacji przez pracowników wprowadzanych zmian - w firmach odczuwających negatywny wpływ kryzysu zrozumienie pracowników kształtuje się na poziomie 59% , z kolei w firmach odczuwających pozytywny wpływ kryzysu - 42%.

Spojrzenie w przyszłość

Badane firmy wyrażają umiarkowany optymizm co do dynamiki zmian przychodów w tym roku. 24% respondentów spodziewa się wzrostu lub zdecydowanego wzrostu przychodów. Prawie 1/3 firm (29%) wyraża przekonanie, że przychody pozostaną na dotychczasowym poziomie. Więcej firm (63%) odczuwa negatywne skutki kryzysu, niż przewiduje spadek przychodów w 2009 r. (53%). 24% firm deklarujących pozytywny wpływ kryzysu na ich działalność jest mimo to zdania, że w tym roku przychody pozostaną na obecnym poziomie.

Pogorszenie sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstw widoczne jest jednak w zestawieniu z wynikami dotyczącymi roku ubiegłego. Większość badanych wyraziła zadowolenie z osiągniętych w 2008 roku wyników finansowych (82%).

Wnioski końcowe

Podsumowując badanie warto podkreślić, że kryzys mimo dominujących niekorzystnych oddziaływań, jest przez większość firm (51%) postrzegany jako szansa na dalszy, pomyślny rozwój i wzmocnienie firmy. Tylko 29% przedsiębiorstw ocenia kryzys jako zagrożenie dla dalszej działalności. Co 5. firma odnosi się do kryzysu gospodarczego zarówno jako szansy, jak i zagrożenia.

Patrząc na wyniki badania można wyrazić nadzieję, że polski biznes wyjdzie z kryzysu zmieniony: odchudzony z przeinwestowania, z efektywniejszymi procesami i metodami zarządzania, z nowymi rozwiązaniami, bardziej konkurencyjną ofertą i kreatywnym pozyskiwaniem nowych klientów. Można wnioskować, że kryzys dla wielu z tych, którzy przetrwają, będzie akceleratorem rozwoju.

Metodologia badania

Raport "Strategie firm w kryzysie" oparty jest o wyniki badań przeprowadzonych w czerwcu 2009 roku na zlecenie firmy 4 Results. Dane zostały zebrane od 119 polskich przedsiębiorstw, reprezentujących wyższą kadrę zarządzającą, w ramach badań jakościowych i ilościowych.