Wiele współczesnych gospodarek zawdzięcza swój wzrost podmiotom zaliczanym do kategorii małych i średnich przedsiębiorstw. Także w rozwoju gospodarczym Polski ten sektor ma znaczny udział – zarejestrowanych jest ponad 3,685 mln, co stanowi ok. 99,8 proc. wszystkich firm. Podmioty te tworzą ok. 67 proc. miejsc pracy i wytwarzają ok. 48,6 proc. PKB. Z kolei w UE prawie 99 proc. działających firm zalicza się do kategorii MSP, które zatrudniają do 250 pracowników. Zapewniają blisko 2/3 miejsc pracy ogółu zatrudnionych i wytwarzają blisko 60 proc. PKB Unii. Jest to więc istotny sektor gospodarki, którego wpływ uwidacznia się szczególnie na rynku pracy.

Pomimo roli jaką odgrywają małe i średnie przedsiębiorstwa w gospodarce oraz podkreślania ich znaczenia w różnych publikacjach i badaniach, ich rozwój jest nadal trudny. Zwraca się przy tym uwagę na trzy kwestie wpływające na ich rozwój, tj.: bariery rynkowe i otoczenia, problemy zarządzania, bariery finansowe. Pokonanie czy zminimalizowanie przeszkód związanych z funkcjonowaniem małych i średnich firm może przynieść wymierne korzyści. Podmioty te są źródłem nie tylko nowych miejsc pracy, ale także stanowią istotny element we wprowadzaniu nowych technologii i innowacji oraz zmniejszenia dysproporcji gospodarczej poszczególnych regionów. Ważne, aby w działaniach dotyczących tworzenia warunków do rozwoju, aktywnie włączała się administracja publiczna, zarówno na szczeblu rządowym, jak i samorządowym.

Kryteria klasyfikacji małych i średnich firm w Polsce i UE
Małe i średnie przedsiębiorstwa stanowią ważny element w rozwoju gospodarczym wielu krajów. Wzrost znaczenia tej grupy podmiotów przypada na lata 70. XX w. – wówczas w Europie i Stanach Zjednoczonych zaczęły zajmować miejsce wielkich korporacji. Jedną z przyczyn, które wpłynęły na rozwój tego sektora, była szybkość reagowania i dostosowywania się do zmian otoczenia gospodarczego. Jednak w literaturze ekonomicznej podkreśla się, że na wzrost znaczenia małych i średnich firm wpłynęły: zmiany techniki wytwarzania i usług; rozwój sektora usług; wzrost konkurencji Trzeciego Świata i spadek międzynarodowej konkurencyjności dużych firm; zmiany na rynkach czynników produkcji; wzrost cen energii i spadek światowego popytu; efekt makroekonomiczny, spowodowany zmianami gospodarczymi w okresie recesji lub prosperity; czynniki polityczne, promocja kultury przedsiębiorczej i antyrządowe uprzedzenia; moda i zmiana gustów; zmiany w strategii dużych firm.

Wzrost znaczenia małych i średnich przedsiębiorstw spowodował podjęcie działań zmierzających do zdefiniowania tej grupy podmiotów – cechą tego sektora jest bowiem zdolność do szybkiego reagowania na potrzeby wskazywane przez rynek i elastyczność w dostosowywaniu się do zmian w otoczeniu, niskie koszty stanowisk pracy, otwartość na postęp techniczny i organizacyjny, zdolność do tworzenia nowych miejsc pracy.
Podejmowane próby związane ze zdefiniowaniem tego sektora podmiotów nie przyczyniły się do powstania jednej, powszechnie akceptowanej definicji. Rozbieżność w definiowaniu wynika przede wszystkim z uwarunkowań gospodarczych występujących w danym kraju i działu gospodarki (sektora) w jakim podmioty działają. Powszechnie stosowanymi w definiowaniu są kryteria ilościowe i jakościowe – jak wskazuje bowiem Bogdan Piasecki Wyróżnia się dwa sposoby znaczenia wielkości. Są to kryteria ilościowe, wykorzystujące bezwzględne miary wielkości, takie jak np. liczbę zatrudnionych, wartość majątku trwałego, wartość obrotów, itd. oraz pewne względne miary wielkości, np. udział sprzedaży firmy na danym rynku. Niekiedy stosuje się także kryteria jakościowe, opisując stan lub miejsce firmy wśród innych przedsiębiorstw zaliczanych do innej kategorii, np. do firm średnich lub dużych. Takim kryteriom można przyporządkować finansową i prawną niezależność, a także inne właściwości. Kryteria klasyfikacji wykorzystywane przez definiującego pojedynczo występują rzadko. Częściej spotyka się kryteria mieszane. Przyjęcie odpowiedniego kryterium ma znaczenie dla praktyki gospodarczej – pozwala bowiem na wspieranie, rozwój i ochronę funkcjonowania MSP. Takie podejście można zauważyć w zaleceniach Komisji Europejskiej z 6 maja 2003 r. (Dz. U. Wspólnoty Europejskiej nr L 124, 20/05/2003 P. 0036-0041), gdzie przy formułowaniu kryteriów klasyfikacji uwzględniono możliwość skorzystania z pomocy publicznej jak największej grupy podmiotów. W zaleceniach wprowadzono pewne ograniczenia, aby pomoc trafiła do podmiotów mających status małego i średniego przedsiębiorstwa, stając się pomocą w usuwaniu barier.

Obowiązująca w Polsce definicja małych i średnich firm została zawarta w ustawie z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej. Zawarte w ustawie zapisy dotyczące kwalifikowania MSP mają charakter kryteriów ilościowych. Do grupy podmiotów zaliczanych do tego sektora należą:

• mikroprzedsiębiorstwa, do których zalicza się podmioty, które w co najmniej jednym z dwóch lat obrotowych średniorocznie zatrudniały mniej niż 10 pracowników oraz osiągnęły roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, usług i wyrobów oraz operacji finansowych nieprzekraczający równowartości w złotych 2 mln Euro lub sumy aktywów jego bilansu na koniec jednego z tych lat nie przekroczyły równowartości w złotych 2 mln Euro,

• małe przedsiębiorstwa to podmioty, które w co najmniej jednym z dwóch ostatnich lat obrotowych zatrudniały średniorocznie nie mniej niż 50 pracowników i osiągnęły roczny obrót ze sprzedaży nie przekraczający 10 mln Euro lub sumy aktywów bilansu na koniec jednego z tych lat nie przekroczyły 10 mln Euro,

• średnie przedsiębiorstwa to podmioty, które w co najmniej jednym z dwóch ostatnich lat obrotowych zatrudniały średniorocznie mniej niż 250 pracowników oraz osiągnęły roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji  finansowych nieprzekraczający równowartości w złotych 50 mln Euro lub sumy aktywów jego bilansu sporządzonego na koniec jednego z tych lat nie przekroczyły równowartości w złotych 43 mln Euro.

Wprowadzenie definicji mikroprzedsiębiorstwa oraz zmiana definicji małego i średniego przedsiębiorcy w stosunku do treści zapisów ustawy z 19 listopada 1999 r. Prawo o działalności gospodarczej (Dz. U. z 1999r. Nr 101, poz. 1178) było konsekwencją zaleceń Komisji z 6 maja 2003 r. (Dz. U. Wspólnoty Europejskiej Nr L 124z 20/05/2003). Włączenie do sektora MSP mikroprzedsiębiorstw wynika z faktu, że w Polsce liczba podmiotów zatrudniających do dziewięciu osób przekracza 3,5 mln. Przyjęte w polskim systemie prawnym definicje MSP stanowią podstawę do udzielenia pomocy publicznej, niezbędnej do rozwoju i przetrwania tych podmiotów gospodarczych.

Przyjęte w UE zasady i kryteria klasyfikacji są w dużym stopniu tożsame z zasadami stosowanymi w Polsce, gdyż:

• przedsiębiorstwa średnie to podmioty zatrudniające mniej niż 250 pracowników i osiągające roczny obrót mniejszy niż 50 mln Euro lub całkowity bilans roczny nie przekraczający 43 mln Euro,

• przedsiębiorstwa małe to podmioty zatrudniające mniej niż 50 pracowników i osiągające roczny obrót mniejszy niż 10 mln Euro lub całkowity bilans roczny nie przekraczający 10 mln Euro,

• mikroprzedsiębiorstwa to podmioty zatrudniające do 10 pracowników, z rocznym obrotem nie większym niż 2 mln Euro lub całkowitym bilansem rocznym nie przekraczającym 2 mln Euro.

Przedstawione kryteria obowiązują od 1 stycznia 2005 r. na podstawie art. 2. załącznika I do rozporządzenia nr 364/2004/WE z 25 lutego 2004 r. (Dz. Urz. WEL 63 z 28.02.2004) w sprawie zastosowania art. 87. i 88. Traktatu Wspólnoty Europejskiej w odniesieniu do pomocy państwa dla małych i średnich przedsiębiorstw. Istotne jest jednak to, że stosowanie definicji wynikającej z zalecenia Komisji ma charakter fakultatywny. Poszczególne państwa Unii mogą przyjąć przy określeniu małych i średnich przedsiębiorstw progi mniejsze niż te z zalecenia z 2003 r.

W tabeli 1. przedstawiłem progi i pułapy dotyczące klasyfikacji MSP, wskazane w zaleceniu Komisji Europejskiej Nr 96/280/WE i zleceniu Nr 2003/361/WE.

Tabela 1. Kryteria klasyfikacji małych i średnich przedsiębiorstw

(kliknij obrazek aby go powiększyć)

Źródło: opracowanie własne na podstawie zalecenia Komisji Europejskiej z 3.04.1996 r. (Nr 96/280/WE i zlecenia z 6.05.2003 r. Nr 2003/361/WE).

Z danych przedstawionych w tabeli 1. wynika, że podniesiono progi w zakresie normatywów dotyczących rocznego obrotu oraz całkowitego bilansu rocznego w przypadku małych i średnich przedsiębiorstw. Zdefiniowano także mikroprzedsiębiorstwa. Wprowadzone zamiany powodują zwiększenie liczby podmiotów zaliczanych do tego sektora. Wskaźnik zatrudnienia, który w zaleceniach Unii uważany jest za główne kryterium klasyfikacji, został utrzymany na niezmienionym poziomie [www.ec.europa.eu].

Kryteria klasyfikacji MSP w wybranych krajach
Kryteria klasyfikacji małych i średnich podmiotów w poszczególnych krajach są zróżnicowane. Najczęściej jako wyznaczniki stosuje się wielkość zatrudnienia i obrotów. Przykładem klasyfikacji opartym na normatywie zatrudnienia jest definicja OECD, gdzie uznano za:

• bardzo małe – zatrudniające od 1 do 19 pracowników,
• małe – od 20 do 99 pracowników,
• średnie – od 100 do 499 pracowników,
• duże ponad 500 pracowników.

Ważny w sformułowaniu definicji MSP okazał się opublikowany w 1971 r. Raport Boltona, w którym dokonano wskazania normatywów dotyczących zarówno w zakresie kryterium ilościowym, jak i jakościowym.
W artykule przedstawiono kryteria klasyfikacji MSP na przykładzie wybranych krajów, potwierdzające spostrzeżenia, że nie ma jednolitej definicji tych podmiotów.

Stany Zjednoczone
Instytucją, która w USA zajmuje się działalnością MSP jest US Small Business Administration (Urząd do Spraw Drobnej Przedsiębiorczości Stanów Zjednoczonych). To instytucja rządowa powstała w 1953 r., do której należy wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, m.in. poprzez edukację, tworzenie programów finansowych, szeroko pojmowane doradztwo, określanie kryteriów zaliczania firm do „małych” przedsiębiorstw.

W Stanach dla określenia sektora małych i średnich przedsiębiorstw przyjęto dwie wielkości:

• zatrudnienie do 500 pracowników (dla produkcji przemysłowej i górnictwa),
• 6 mln dolarów średniorocznych przychodów dla przedsiębiorstw nieprodukcyjnych.

Niemniej w niektórych gałęziach gospodarki normatywy określające małe i średnie firmy różnią się, i tak:

• normatyw zatrudnienia od 100 pracowników (handel hurtowy) do 1500 pracowników (produkcja),
• normatyw przychodów od 25 tys. dolarów dla przedsiębiorstw nieprodukcyjnych do 30 mln dolarów dla podmiotów działających w usługach przemysłowych [www. sba.gov].

Kanada
Innym państwem, w którym przywiązuje się duże znaczenie do sektora MSP jest Kanada. W raporcie Tracking compliance: small business and regulation in Canada, wydanym przez Certified Accountants Association of Canada, przy definiowaniu zastosowano kryteria ilościowe dotyczące wielkości zatrudnienia, wartości obrotów i wielkości posiadanych aktywów. Tabela 2. przedstawia zaproponowane kryteria klasyfikacji małych i średnich.

Tabela 2. Kryteria wielkości przedsiębiorstw w Kanadzie

(kliknij obrazek aby go powiększyć)

Źródło: Tracking compliance: small business and regulation in Canada, Certified Accountants Association of Canada, Canada 2006 [www.cga-canada.org/en-ca/Reserch Reports/ca_rep_sme].

Podział sektora MSP w Kanadzie na podstawie zaproponowanych normatywów przedstawiał się następująco: 43,2 proc. stanowią mikroprzedsiębiorstwa, 33,2 proc. małe przedsiębiorstwa i 23,6 proc. średnie przedsiębiorstwa. Z przytoczonych danych wynika, że największą liczbę podmiotów mających udział w sektorze MSP stanowią mikroprzedsiębiorstwa.

Japonia
W Japonii podmiotom zaliczanym do sektora MSP przypisuje się ważną rolę w zakresie funkcjonowania gospodarki. Podobnie jak w przypadku Polski, definicja małego i średniego przedsiębiorstwa została wskazana w ustawie o małych i średnich przedsiębiorstwach. Przynależność do tego sektora zależna jest od działu gospodarki w jakim funkcjonuje podmiot, i tak:

• w przemyśle i górnictwie – to podmioty zatrudniające nie więcej niż 300 pracowników, o kapitale wynoszącym nie więcej niż 100 mln jenów,
• w handlu detalicznym i usługach – to organizacje zatrudniające nie więcej niż 50 pracowników, o kapitale wynoszącym nie więcej niż 10 mln jenów,
• w handlu hurtowym – to podmioty zatrudniające nie więcej niż 100 pracowników, o kapitale wynoszącym nie więcej niż 30 mln jenów.

W ustawie zdefiniowano mikroprzedsiębiorstwa, uzależniając ich klasyfikację od gałęzi gospodarki w jakiej funkcjonuje, tj.:

• w handlu i usługach to podmiot zatrudniający nie więcej niż pięciu pracowników,
• w przemyśle liczba zatrudnionych przekracza 20 pracowników [B. Korkozowicz, 2000, s. 20].

Rola MSP oraz ich wpływ na rozwój gospodarki została dostrzeżona już na początku XX w. Podejmowane były różne próby pomocy dla tego sektora, poprzez tworzenie odpowiednich warunków ich działania, tworząc w tym celu różne regulacje prawne dotyczące podstawowych praw tych podmiotów i przepisy antymonopolowe.
Problematyką małych i średnich firm w Japonii zajmuje się :, która przeprowadza badania w zakresie funkcjonowania MSP także w innych krajach Azji.

Tajlandia
W Tajlandii sektor MSP związany jest przede wszystkim z produkcją, handlem hurtowym, detalicznym i usługami. Definicja małego i średniego przedsiębiorstwa została wskazana przez Ministerstwo Przemysłu. Odbywa się w oparciu o wielkość zatrudnienia i posiadany majątek (aktywa), i tak:

• w produkcji przemysłowej za małe przedsiębiorstwa uważa się podmioty zatrudniające nie więcej niż 50 pracowników, w których wartość posiadanych aktywów nie przekracza 50 mln batów; za średnie przedsiębiorstwo uważa się podmiot zatrudniający od 51 do 200 pracowników, w których wysokość aktywów wynosi od 50 do 200 mln batów,
• w handlu hurtowym za małe przedsiębiorstwo uważa się podmiot zatrudniający mniej niż 25 pracowników, posiadający aktywa o wartości do 50 mln batów; za średnie przedsiębiorstwo uważa się podmiot zatrudniający od 26 do 50 pracowników, posiadający aktywa w wysokości od 50 do 100 mln batów,
• w handlu detalicznym za małe przedsiębiorstwo uważa się podmiot zatrudniający mniej niż 15 pracowników, w którym wartość aktywów kształtuje się na poziomie do 30 mln batów; za średnie przedsiębiorstwo uważa się podmiot zatrudniający od 16 do 30 pracowników, w którym wysokość aktywów wynosi od 30 do 60 mln batów [Small and Medium Enterprise Policies in Japan and Asean-member countries, Organization for Small & Medium Enterprises and Regional Innovation, Japan, March 2007, www.smrj.go.jp].

Instytucjami, które założono przez Rząd Tajlandii w celu wspierania rozwoju MSP są m.in. Biuro Promocji Małych i Średnich Przedsiębiorstw, Instytut Rozwoju Małych i Średnich Przedsiębiorstw.

Tajwan
Innym przykładem państwa azjatyckiego, w którym MSP mają wpływ na rozwój gospodarki jest Tajwan. Małe i średnie przedsiębiorstwa w ciągu 50 lat wniosły duży wkład we wzrost ekonomiczny Tajwanu i przyczyniły się do szybkiego procesu uprzemysłowienia. Wg Ministerstwa Finansów Tajwanu, w końcu 2003 r. było zarejestrowanych ok. 1,14 mln podmiotów, które stanowiły ok. 97,3 proc. wszystkich podmiotów gospodarczych. Zatrudnionych w tym sektorze było ok. 7,42 mln pracowników, co stanowiło 77,56 proc. wszystkich zatrudnionych. Kryteria zaliczania podmiotów do MSP zależą od sektora w jakim działa dany podmiot, co przedstawiłem w tabeli 3.

Tabela 3. Kryteria małych i średnich przedsiębiorstwa na Tajwanie

(kliknij obrazek aby go powiększyć)

* zatrudnienie dotyczy regularnych pracowników
Źródło: www.moeasmea.gov.tw.

Republika Południowej Afryki
O ważnym podejściu do problematyki małych i średnich firm w RPA świadczy fakt uchwalenia w 1996 r. ustawy krajowej o małych przedsiębiorstwach. Do tej grupy podmiotów zalicza się przedsiębiorstwa spełniające następujące kryteria:

• mikroprzedsiębiorstwo – obrót niższy od limitu, powyżej którego wymagana jest rejestracja jako płatnik VAT. Zatrudnienie nie może przekraczać pięciu pracowników. Do tej grupy zalicza się także firmy o niedociągnięciach formalnych, dotyczących kwestii administracji podatkowej i warunków zatrudnienia,
• bardzo małe przedsiębiorstwa – podmioty zatrudniające mniej niż dziesięciu pracowników; do tej grupy nie zalicza podmiotów działających w sektorach: górnictwo, energetyka, budownictwo i działalność produkcyjna, gdzie limit zatrudnienia wynosi 20 pracowników,
• małe przedsiębiorstwa – grupa podmiotów zatrudniająca do 50 pracowników, o bardziej złożonej strukturze zarządzania,
• średnie przedsiębiorstwa – podmioty zatrudniające maksymalnie do 100 pracowników; w grupie występują wyjątki, gdyż w: górnictwie, energetyce, budownictwie i działalności produkcyjnej limit ten wynosi 200 pracowników [B. Korkozowicz, 2000, s. 33].

Z przedstawionego katalogu wybranych krajów i wprowadzonej w nich klasyfikacji podmiotów zaliczanych do MSP wynika, że często przy ich definiowaniu stosowane są kryteria ilościowe (liczba zatrudnionych pracowników, roczne obroty, posiadany stan kapitału) i jakościowych. Jednak w niektórych krajach istnieją wyjątki w kwestii klasyfikowania danego typu podmiotów do sektora MSP, związane z przynależnością do danego działu lub sektora gospodarki. Ilość kryteriów i definicji stawia pod znakiem zapytania tworzenie jednej, mającej charakter „uniwersalny” definicji, gdyż jak stwierdza Piasecki Wielość stosowanych kryteriów i różnorodność spotykanych definicji skłania do zastanowienia się nad sensem tworzenia jednej, „uniwersalnej” definicji małych i średnich przedsiębiorstw. Wydaje się, że znacznie większą praktyczną użyteczność mają definicje i systemy klasyfikacji, które odpowiadają konkretnym potrzebom definiującego (…). Sektor MSP stanowi dla gospodarek ważny czynnik nie tylko w ich rozwoju (wprowadzanie nowych technologii, prowadzenie prac badawczo-rozwojowych, zmniejszanie różnic w rozwoju regionów), ale i daje miejsca pracy, a tym samym zmniejsza poziom bezrobocia.